Đáp: Khi nhà máy đánh giá lợi tức đầu tư AI, cốt lõi không phải tính phần mềm AI tốn bao nhiêu, mà là tính rõ bài toán nghiệp vụ cụ thể mà AI giải quyết có thể tiết kiệm hoặc tạo ra bao nhiêu tiền trong một năm, rồi so sánh lợi ích đó với khoản đầu tư. Nói cách khác, hãy chốt kịch bản trước rồi mới tính, thay vì mua AI trước rồi tìm công dụng.
1. Trước tiên hãy chọn một kịch bản khởi đầu mà hiệu quả kinh tế có thể tính rõ
Với nhà máy vừa bắt đầu với AI, không nên xây ngay một nền tảng toàn nhà máy. Hãy ưu tiên những lĩnh vực có nền dữ liệu tốt, điểm đau rõ ràng và lợi ích định lượng được, như kiểm tra chất lượng, bảo trì dự đoán thiết bị, điều độ và tối ưu năng lượng. Giả sử một công ty phụ tùng ô tô kiểm tra khuyết tật bề mặt bằng ba ca nhân viên kiểm tra bằng mắt; sau khi thị giác AI thay thế, khoản tiết kiệm trực tiếp là giờ công và chi phí làm lại do bỏ sót khuyết tật, và phép tính này dễ thực hiện. Trong triển khai AI công nghiệp, ZEVON thường khuyên khách hàng bắt đầu từ những kịch bản có lợi ích đơn điểm rõ ràng thay vì theo đuổi to lớn và đầy đủ.
2. Chia lợi tức thành bốn loại lợi ích có thể tính được
1. Thay thế nhân công và tăng hiệu quả: ít giờ hơn ở các vị trí lặp lại, hoặc cùng số người tạo ra nhiều sản lượng hơn.
2. Giảm tổn thất chất lượng: ít bỏ sót khuyết tật, phán đoán sai, làm lại, phế phẩm và chi trả khiếu nại khách hàng hơn.

3. Giảm tổn thất dừng máy và năng lượng: thời gian dừng thiết bị ngoài kế hoạch ngắn hơn và tiêu thụ năng lượng trên một đơn vị sản phẩm thấp hơn.
4. Quyết định nhanh hơn: điều chỉnh điều độ, vật tư và thông số quy trình nhanh hơn, giảm chờ đợi và tồn kho.
Trong bốn loại này, hai loại đầu dễ định lượng nhất, còn hai loại sau cần so sánh đường cơ sở với dữ liệu lịch sử.
3. Tính đầy đủ chi phí ở phía đầu tư
Đầu tư không chỉ là phí giấy phép phần mềm; nó còn bao gồm cải tạo thu thập dữ liệu, cảm biến, điện toán biên, mạng, triển khai và tích hợp, đào tạo nhân sự và vận hành liên tục. Điều nhiều nhà máy bỏ qua là chi phí quản trị dữ liệu và cải tạo tại hiện trường, dẫn đến đánh giá thấp thời gian hoàn vốn. Trong việc phục vụ hơn 120 khách hàng (bao trùm hơn 15 ngành), ZEVON nhận thấy việc liệt kê đầu tư riêng thành xây dựng một lần cộng vận hành hằng năm làm phép tính lợi tức rõ ràng hơn nhiều.
4. Dùng ba chỉ số để quyết định

1. Thời gian hoàn vốn: tổng đầu tư chia lợi ích ròng hằng năm; khoảng mà nhà máy thường chấp nhận là 12 đến 24 tháng.
2. Giá trị hiện tại ròng và tỷ suất hoàn vốn nội bộ: phù hợp với các dự án lớn hơn kéo dài nhiều năm.
3. Lợi tức đầu tư: lợi ích ròng hằng năm chia tổng đầu tư; trực quan, nhưng cần kiểm tra căn cứ có nhất quán không.
Nên chạy một thí điểm nhỏ trước, xác minh các giả định lợi ích bằng dữ liệu vận hành thực tế 3 đến 6 tháng, rồi mới quyết định có mở rộng quy mô hay không.
5. Chú ý lợi ích ẩn và rủi ro ẩn
Lợi ích ẩn gồm ít nguy cơ an toàn hơn, tri thức quy trình được đúc kết và điểm cộng trong kiểm toán của khách hàng. Rủi ro ẩn gồm chất lượng dữ liệu kém dẫn đến mô hình không chính xác, sự phản kháng của nhân viên hiện trường và bị khóa vào nhà cung cấp. Hãy để một khoản đệm trong đánh giá và đừng tính toàn bộ lợi ích kỳ vọng.
Tóm tắt và khuyến nghị: trình tự đánh giá lợi tức đầu tư AI là chọn kịch bản, lập đường cơ sở, tính lợi ích, tính tổng đầu tư, xác thực theo bước nhỏ, rồi mở rộng quy mô. Năng lực của ZEVON trong MES+AI có thể giúp nhà máy neo lợi ích AI vào dữ liệu sản xuất, biến đánh giá lợi tức từ phỏng đoán thành bằng chứng. Thực tiễn qua hơn 3.200 điểm cuối cũng cho thấy tính rõ trước khi áp dụng AI an toàn hơn nhiều so với áp dụng AI trước rồi chỉnh số liệu sau.