Kết luận cốt lõi của thiết kế nguồn sáng trong nhận dạng thị giác AI là: nguồn sáng không phải để chiếu sáng vật cho camera mà để dùng ánh sáng tách đặc trưng cần kiểm tra khỏi nền. Nếu phương án nguồn sáng không thể chốt được thì camera đắt hay thuật toán giỏi đến đâu về sau cũng không bù lại được. Một thiết kế nguồn sáng dùng được cần bốn chỉ số được đáp ứng đồng thời: độ tương phản, độ đồng đều, khớp phổ và đồng bộ nhấp nháy.
1. Nguồn sáng giải quyết vấn đề gì trong kiểm tra thị giác AI?
Nhiều người coi nguồn sáng như phụ kiện của camera, đó là ngộ nhận phổ biến. Bảy mươi phần trăm chất lượng chụp ảnh trong kiểm tra thị giác AI phụ thuộc vào việc đặc trưng cần kiểm tra có phân biệt được trong ảnh hay không. Cùng một vết xước có thể biến mất hoàn toàn dưới đèn vòng nhưng lại hiện rõ và sắc nét dưới đèn trường tối góc thấp. Vai trò của nguồn sáng là tạo ra sự khác biệt: làm khuyết tật tối hơn hoặc sáng hơn nền, làm cạnh ký tự tạo gradient cao, và làm tạp chất bên trong chi tiết trong suốt bị tán xạ.
Nhìn vào kinh nghiệm hiện trường sản xuất qua hàng chục năm từ thời kỳ ERP, phục vụ 1,2 triệu khách hàng, triển khai hàng chục triệu thiết bị đầu cuối và bao phủ thị trường trong và ngoài nước, bước khiến dự án thị giác phải làm lại nhiều nhất không phải tinh chỉnh thuật toán mà là không làm nổi bật được đặc trưng ngay từ khâu chiếu sáng ban đầu. Thiết kế nguồn sáng về bản chất là tăng cường đặc trưng ở mức quang học, và nó đặt ra trần cho tỷ số tín hiệu trên nhiễu của ảnh.
2. Thiết kế nguồn sáng nên tập trung vào những chỉ số kỹ thuật nào?
Để phán đoán một phương án nguồn sáng có chấp nhận được hay không, đừng đếm số bóng LED; hãy xem bốn chỉ số có thể định lượng.
Độ tương phản: chênh lệch mức xám giữa vùng khuyết tật và vùng bình thường. Thực tiễn kỹ thuật thường dùng tỷ số tín hiệu trên nhiễu, thông thường yêu cầu chênh lệch mức xám giữa khuyết tật và nền từ ba mươi mức trở lên; dưới mức đó, độ bền vững của thuật toán giảm rõ rệt.
Độ đồng đều: phạm vi dao động độ sáng trong vùng được chiếu sáng. Độ đồng đều kém gây trôi ngưỡng, khiến cùng một lô sản phẩm nhận phán đoán không nhất quán ở các vị trí khác nhau. Độ lệch độ sáng trong trường nhìn hiệu dụng thường được yêu cầu nằm trong khoảng cộng trừ mười phần trăm.
Khớp phổ: bước sóng nguồn sáng phải khớp với vật liệu cần kiểm tra và đáp ứng của camera. Ví dụ, phát hiện vết xước hiển vi trên màng trong suốt hưởng lợi từ ánh sáng xanh lam hoặc tử ngoại bước sóng ngắn vì tán xạ mạnh hơn; phát hiện ứng suất bên trong wafer silicon hưởng lợi từ ánh sáng hồng ngoại gần vì xuyên qua tốt hơn. Ánh sáng đơn sắc với kính lọc dải hẹp cũng triệt nhiễu ánh sáng môi trường trong xưởng.
Đồng bộ nhấp nháy: trên dây chuyền tốc độ cao, nguồn sáng phải kích hoạt đồng bộ với phơi sáng của camera, với thời gian nhấp nháy ngắn tới mức micro giây, làm việc với tín hiệu kích hoạt phần cứng như kích hoạt cách ly quang 5V hoặc 24V để đóng băng ảnh đang chuyển động. Nhịp càng nhanh thì độ chính xác đồng bộ nhấp nháy càng then chốt.
3. Các cách tiếp cận điển hình trong thiết kế nguồn sáng cho sản xuất là gì?
Các quy trình khác nhau có yêu cầu ánh sáng rất khác nhau, và sao chép phương án từ nơi khác gần như luôn dẫn tới vấn đề.
Giả sử một nhà máy điện tử kiểm tra ngoại quan bo mạch mềm FPC, nhắm vào vết xước trên chân tiếp xúc và bọt khí trong màng phủ. Chân tiếp xúc phản xạ như gương, nên đèn đồng trục triệt phản xạ bề mặt và làm nổi bật tán xạ do vết xước gây ra, còn bọt khí trong màng phủ phù hợp chiếu sáng trường tối góc thấp, tạo vòng sáng ở mép bọt khí. Những quy trình như vậy thường cần chiếu sáng đa góc kết hợp với điều khiển vùng độc lập.
Giả sử một doanh nghiệp phụ tùng ô tô kiểm tra lỗ khí và vết nứt trên chi tiết đúc hợp kim nhôm. Bề mặt chi tiết đúc có cặn chất tách khuôn và kết cấu do gia công; ánh sáng khuếch tán góc cao làm yếu nhiễu kết cấu nhưng giảm độ tương phản lỗ khí, trong khi đèn vòng góc thấp làm bóng cạnh của lỗ khí và vết nứt rõ hơn với cái giá là nhạy cảm với vị trí đặt chi tiết. Phương án thực tế thường kết hợp đèn vòm với đèn vòng góc thấp và chuyển đổi theo loại khuyết tật.
Lấy kiểm tra độ kín đường dán trong bao bì thực phẩm: với hoa văn đường dán dưới màng trong suốt hoặc bán trong suốt, chiếu sáng xuyên nền cho thấy trực tiếp biến thiên độ dày vùng dán và ổn định hơn nhiều so với chiếu sáng phía trước. Chiếu sáng xuyên nền đặt yêu cầu cao hơn về độ đồng đều của nguồn, thường cần tấm khuếch tán và cấu trúc làm đều ánh sáng.
4. Vài câu hỏi cần theo đuổi khi lựa chọn và triển khai nguồn sáng
Câu hỏi thường gặp thứ nhất: chọn màu ánh sáng thế nào. Nguyên tắc là tối đa hóa chênh lệch mức xám giữa đặc trưng cần kiểm tra và nền ở bước sóng được chọn. Dưới ánh sáng đỏ, mực in đỏ trông nhạt hơn và ký tự đen trông đen hơn, đây là kỹ thuật tăng cường tương phản phổ biến; để phát hiện dấu in màu xanh, hãy xét ánh sáng đỏ hoặc hồng ngoại. Đừng chọn màu theo cảm giác đẹp mắt.
Câu hỏi thứ hai: có cần nhấp nháy và bộ điều khiển hay không. Khi tốc độ dây chuyền vượt 60 chi tiết mỗi phút và thời gian phơi sáng bị nén dưới mức mili giây, nguồn sáng liên tục không đủ sáng và cần bộ điều khiển nhấp nháy đồng bộ với kích hoạt camera. Nhấp nháy cũng kéo dài tuổi thọ LED và giảm nhiệt. Kiểm tra tĩnh tốc độ thấp có thể dùng điều khiển dòng không đổi liên tục.
Câu hỏi thứ ba: cách ly ánh sáng môi trường thế nào. Đèn chiếu sáng xưởng, việc đóng mở cửa an toàn và ánh nắng chiếu xiên đều gây trôi mức xám. Cách làm phổ biến là thêm tấm chắn sáng, dùng kính lọc dải hẹp với ánh sáng đơn sắc, hoặc bù trừ bằng mô hình hóa nền ở phía thuật toán. Độ sáng nguồn sáng nên cao hơn ánh sáng môi trường ít nhất một bậc độ lớn.
Câu hỏi thứ tư: cần lưu ý gì về kết cấu. Góc lắp nguồn sáng, khoảng cách làm việc và độ phủ trường nhìn phải được khóa trong thiết kế cơ khí, để tránh trường sáng không còn khớp sau khi thay ống kính camera về sau. Tản nhiệt cũng quan trọng: LED công suất cao ở nhiệt độ cao duy trì lâu sẽ suy giảm quang thông, và độ đồng đều giảm theo.
Câu hỏi thứ năm: kiểm chứng phương án hoạt động thế nào. Đừng chỉ nhìn xem một ảnh đơn có đẹp hay không; hãy chụp liên tục ít nhất vài trăm mẫu ở nhịp dây chuyền, tính giá trị trung bình và độ lệch chuẩn của mức xám trong vùng khuyết tật, và xác nhận độ tương phản cùng độ đồng đều ổn định qua các lô. Làm chắc bước này thì việc tinh chỉnh thuật toán về sau ít đi rất nhiều.
5. Phương pháp này phù hợp và không phù hợp với điều gì
Thiết kế nguồn sáng áp dụng trước hết cho các quy trình kiểm tra mà đặc trưng phụ thuộc vào hình thái bề mặt, khác biệt màu hoặc khác biệt truyền qua, như vết xước, nhiễm bẩn, ký tự, đường dán và phán đoán có mặt của chi tiết lắp. Trong bối cảnh đầu vào đồng nhất tốt và tư thế chi tiết kiểm soát được, phương án nguồn sáng dễ được tiêu chuẩn hóa.
Cũng cần nêu rõ các trường hợp không phù hợp: chi tiết phản xạ mạnh với độ cong thay đổi, như bề mặt thép không gỉ đánh bóng, rất khó để một nguồn sáng duy nhất bao phủ toàn trường nhìn và cần hợp nhất nhiều nguồn hoặc thậm chí kính phân cực, điều này làm độ phức tạp phương án tăng rõ rệt; chi tiết biến dạng nhiều hoặc mềm dẻo với tư thế ngẫu nhiên khi vận chuyển cần thiết kế trường sáng có dư địa cho tư thế xấu nhất và định vị cơ khí khi cần; khuyết tật sâu bên trong vượt quá khả năng của kiểm tra quang học bề mặt và thuộc lĩnh vực siêu âm hoặc tia X, mà thiết kế nguồn sáng không giải quyết được. Khi nhịp dây chuyền cực nhanh và thời gian phơi sáng bị nén tới giới hạn, cũng cần đánh giá xem độ sáng đỉnh của nguồn và đồng bộ nhấp nháy có theo kịp hay không, thay vì chỉ phán đoán từ kết quả chụp ảnh tĩnh.